Main content

Coronacrisis: connectie houden met kinderen en jongeren in kwetsbare situaties en kinderrechten vrijwaren

08.04.2020
Speelparcours afgezet met lint

Deze tekst werd op 8 april het laatst geüpdatet

Het Kinderrechtencommissariaat is bezorgd over de kinderen en jongeren voor wie dit een moeilijke periode is. Ook middenveldorganisaties trekken aan de alarmbel over kinderen en jongeren die door de coronamaatregelen extra kwetsbaar worden. Onze alertheid is nodig. En een actief beleid om connectie te houden met die kinderen en jongeren en om hun rechten te vrijwaren. Het Kinderrechtencommissariaat blijft het opvolgen. Van nabij.

De coronacrisis plaatst heel wat mensen, diensten en het beleid voor serieuze uitdagingen. Veel mensen in de jeugdhulp, voorzieningen, scholen, kinderopvang, crèches, jeugdbewegingen en jeugdwelzijnsorganisaties zetten zich in voor kwetsbare kinderen en jongeren. Ze zoeken creatieve oplossingen om contact te houden met kinderen en jongeren en ze springen in voor zieke collega’s.

Zoveel zorg en solidariteit is hartverwarmend. Overal duiken online en offline creatieve initiatieven op. Vrijwilligers die willen helpen, kunnen zich aanmelden bij onlineplatformen van verschillende steden en gemeenten.

De solidariteit en zorg voor de meest kwetsbare kinderen en jongeren moet ook de volgende maanden aanhouden.

Coronacrisis daagt kinderrechten uit

De uitzonderlijke en strenge coronamaatregelen die de regering oplegt, stellen ons voor grote uitdagingen op het vlak van kinderrechten.

De maatregelen zijn nodig voor de volksgezondheid. Ze moeten het recht op gezondheid en op leven vrijwaren. Maar de neveneffecten kunnen zware gevolgen hebben voor kinderen in een kwetsbare situatie. Kinderen gaan niet meer naar school waardoor hun recht op onderwijs in het gedrang komt. Het recht op spel en ontspanning staat zwaar onder druk. Heel wat kinderen en jongeren hebben hulp nodig, leven in armoede, groeien op in een moeilijke thuissituatie, hebben een precair verblijf of zijn zelfs dakloos. 

Isolatie is een groot risico: extra alertheid voor het welzijn van kinderen is nodig

In heel wat gezinnen met kinderen zijn er spanningen. Ouders hebben het financieel moeilijker of zijn bang voor de financiële gevolgen van de coronacrisis. De stress in gezinnen kan toenemen doordat gezinsleden op een te kleine oppervlakte samenleven met minder mogelijkheden om even te ontsnappen of om zich te ontspannen of doordat ouders thuis tegelijk moeten werken en voor de kinderen zorgen.

Sommige kinderen zaten al vóór de crisis in een moeilijke opvoedingssituatie en krijgen nu minder gemakkelijk toegang tot hulp. Er zijn ook kinderen van wie de ouders hulp nodig hebben. Of kinderen van wie de gescheiden ouders de crisis gebruiken om ze niet meer naar de andere ouder te laten gaan. Voor die gezinnen is de isolatie een echt risico.

Naast de juiste gezondheidsaanpak is het belangrijk alert te zijn voor mogelijk zware neveneffecten van de crisis en de aanpak ervan, om de effecten te temperen.

Ook en vooral in tijden van crisis moeten we zorgen dat kinderrechten gerespecteerd, beschermd en gerealiseerd blijven.

Kinderrechtenverdrag moet leidend kader blijven 

Sommige maatregelen van de regering treffen kinderen en jongeren rechtstreeks. Denk aan het opschorten van de lessen in de klas, de vraag om werknemers zoveel mogelijk thuis te laten werken, de regel van ‘social distancing’, het verbod op samenscholing en het beperkte contact met mensen buiten het gezin in de vrije tijd.

De coronamaatregelen laten zich ook voelen in de jeugdhulp, het jeugdwerk en het jeugdwelzijnswerk, de opvang en noodopvang voor gezinnen, kinderen en jongeren die dakloos zijn of in een precair statuut. De epidemie en het antwoord erop kan ook een groot effect hebben op de geestelijke gezondheidszorg van kinderen en jongeren.

Recht op gepaste huisvesting: creëer opvang voor kinderen, jongeren en gezinnen die dakloos zijn of een precair statuut hebben

De bevolking krijgt strikte richtlijnen om thuis te blijven. Maar wat met gezinnen, kinderen en jongeren die geen thuis hebben? Gezinnen die dakloos zijn, met een precair statuut of in de illegaliteit?

In België leven er nog altijd – soms heel jonge – kinderen en jongeren niet begeleid op straat of in kraakpanden. Kinderen met een precair statuut of in de illegaliteit. Gezinnen en ‘niet-begeleide minderjarige vreemdelingen’ die asiel zoeken of transitmigrant zijn.

Die kinderen en hun gezin leven vaak samen in ongezonde en onhygiënische omstandigheden. Kinderen en jongeren die hier zonder ouders zijn, hokken vaak samen op plekken die nu met het coronavirus nog onveiliger zijn.

Meer opvang en noodopvangplaatsen creëren

We vragen om de cruciale noodopvang voor die mensen nu zeker open te houden en om te zorgen voor genoeg plaatsen. Vanuit kinderrechtenperspectief en voor de volksgezondheid is het onaanvaardbaar die mensen op straat te laten. Politie en andere instanties die met buitenlandse jongeren in contact komen, moeten dat maximaal signaleren bij de Dienst Voogdij zodat die een voogd kan aanstellen en kinderen of jongeren kan opvolgen als die hier alleen zijn.

We dringen erop aan om basisrechten te blijven garanderen. Voor sommige groepen krijgen we signalen dat er nu geen noodopvang is, bijvoorbeeld voor asielzoekers die hun asielaanvraag niet konden laten registreren omdat de Dienst Vreemdelingenzaken bij het begin van de crisis de registratie van asielvragen opschortte. Sinds 3 april hernam de Dienst Vreemdelingenzaken de registratie van asielaanvragen van niet-begeleide minderjarigen en andere kwetsbare groepen, onder wie gezinnen met kinderen. Zij kunnen online een afspraak maken. Dat is een stap vooruit en daar zijn we blij mee. Toch blijven nog heel wat vragen leven: Hoe worden de niet-begeleide jongeren en gezinnen met kinderen op de hoogte gebracht? Hoe gaan ze van die mogelijkheid gebruik kunnen maken als zij momenteel geen opvang hebben en misschien ook geen of maar beperkte toegang tot het internet? In de noodopvang, maar ook daarbuiten, is er begeleiding nodig om online asiel te kunnen aanvragen.

We vragen om gecoördineerd te zorgen voor genoeg noodopvang, ook voor mensen die hun asielaanvraag nog niet konden laten registreren. Sommige opvangcentra zitten overvol. Het is er heel moeilijk werken door de gezondheidsrisico’s voor de medewerkers. De ruimte is te beperkt om de maatregelen van ‘social distancing’ na te leven. Jongeren die ziek worden in asielcentra worden geïsoleerd maar dat vergt vaak extra ruimte die er in de centra amper is. We maken ons zorgen over de leefsituatie nu van kinderen en jongeren in de opvangcentra. Krijgen ze nog genoeg aandacht in de huidige crisis? Hebben ze genoeg mogelijkheden om zich te ontspannen en te spelen? En kunnen ze contact houden met hun familie in het buitenland?

Het is belangrijk dat het recht om asiel aan te vragen gegarandeerd blijft, onder andere door de termijn voor procedures en beroepsprocedures drie maanden te verlengen. Ook voor andere verblijfsprocedures zoals regularisaties dringt een verlenging van de termijn zich op.

Nieuwkomers informeren over coronamaatregelen

Extra voorlichting op maat van nieuwkomers is een aandachtspunt. Hun gezinnen dolen soms rond op straat waar de politie ze om de haverklap aanmaant om ‘naar huis’ te gaan.

Het is belangrijk nieuwkomers die geen Nederlands begrijpen in te lichten over welke maatregelen ze moeten respecteren. Ook daarvoor is een extra inspanning nodig.

Het Agentschap Integratie en Inburgering vertaalde de coronamaatregelen in 32 talen.
Nu is het zaak om die vertaling tot bij de doelgroepen te krijgen. We weten dat veel mensen achter de schermen hard werken om de boodschap via sleutelorganisaties en contactpersonen te verspreiden.

Recht op spel en vrije tijd: zet in op sensibilisering en beperk boetes voor spelende kinderen en jongeren

Het recht op spel en vrije tijd van kinderen en jongeren is door de coronamaatregelen sterk ingeperkt. Culturele, sportieve en andere vrijetijdsactiviteiten in groep werden al snel verboden.

Fysieke activiteiten in de openlucht met aandacht voor de hygiënemaatregelen mogen wel. Individueel sporten of wandelen kan ook, zolang je maar in beweging blijft en dat doet samen met familieleden die onder hetzelfde dak wonen of altijd met dezelfde vriend, en met 1,5 meter afstand tussen iedereen.

Sommige kinderen en jongeren voelen zich sterk beperkt in hun bewegingsruimte en kunnen moeilijk hun energie kwijt. Het Kinderrechtencommissariaat kreeg signalen van bezorgde ouders. Ze weten niet of hun kinderen buiten mogen spelen als ze genoeg afstand houden en de contactbubbel respecteren. Ze zijn bang dat ze een boete krijgen. Terwijl ze er terecht van overtuigd zijn dat buiten spelen, skaten of fietsen voor kinderen op gelijke voet staat met sporten voor volwassenen.

Wat is een fysieke activiteit? Is buiten spelen met je broer of zus in de publieke ruimte een fysieke activiteit? Is skaten met respect voor de hygiënemaatregelen en 1,5 meter afstand een fysieke activiteit die nog mag? Of mag het allemaal niet en mag de politie sanctioneren in het algemeen belang of voor de volksgezondheid? ‘Voor de activiteiten mogen enkel rijwielen (met inbegrip van elektrische fiets) en niet-gemotoriseerde voortbewegingstoestellen worden gebruikt’, staat in de aangepaste richtlijn van 6 april. Dat stemt ons hoopvol want dat wil zeggen dat step, skateboard en rolschaatsen mogen. 

Het Kinderrechtencommissariaat roept op om ook in coronatijd het recht op spel en vrije tijd van kinderen en jongeren in de publieke ruimte te blijven garanderen, uiteraard met respect voor de hygiënemaatregelen en de 1,5 meter afstand. We vragen geduld en respect voor spelende kinderen en jongeren in de publieke ruimte. Kinderen en jongeren die de voorzorgsmaatregelen respecteren, horen geen boete te krijgen als ze buiten skaten.

Heel wat organisaties geven online tips over leuke ontspanningsmogelijkheden voor kinderen en jongeren.

We ondersteunen de oproep van verschillende jeugdorganisaties aan de ordediensten om altijd eerst de constructieve dialoog op te zoeken, want niet elk gezin heeft een tuin waarin kinderen kunnen spelen. Of niet elke jongere groeit op in een ruime woning of in een gezin waarin hun pubergedrag ruimte krijgt.

We staan achter de suggesties van jeugdorganisaties aan de lokale besturen en de goede lokale praktijken die Bataljong bundelt.

Recht op onderwijs: blijf inzetten op gelijke onderwijskansen

De sluiting van de scholen heeft een impact op het recht op onderwijs, maar ook op het recht op sociaal contact, spelen en vrije tijd. Dat is allemaal belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Scholen zijn voor heel wat kinderen een plaats waar ze zich veilig voelen en waar ze ondersteuning krijgen.

Onderwijs en leren ziet er voor de kinderen en jongeren nu heel anders uit.

Gelijke onderwijskansen

We kregen duidelijk het signaal dat de verantwoordelijken voor het onderwijsbeleid zich bewust zijn van het belang van het recht op onderwijs. Scholen en onderwijsnetten werken hard om toch het recht op leren te blijven garanderen.

Ze willen ook voorkomen dat kinderen die al een achterstand hebben (of op een ander ontwikkelingsniveau zitten) nog extra achterop raken. Ze willen blijven werken aan gelijke onderwijskansen. Heel wat scholen proberen nu al om in contact te blijven met de ouders, om lesopdrachten en lesmateriaal online aan te bieden. Of ze bezorgen hun leerlingen werkbundels via mail of post.

We vragen blijvende aandacht voor kinderen die al kampen met een leerachterstand of in een moeilijke thuissituatie, zodat die niet nog meer achterop raken.

Niet alle leerlingen hebben thuis een computer of internet. Of de vaardigheden om daarmee om te gaan. Sommige gezinnen wonen heel klein met veel mensen samen. De lessen volgen en huiswerk maken is voor sommige kinderen heel moeilijk. Naast de materiële ondersteuning vragen we de scholen ook genoeg begeleiding van kinderen en jongeren die nu door de crisis nog meer leerachterstand dreigen op te lopen.

Leerkrachten en directies zeggen dat ze sommige leerlingen niet bereiken. Sommigen spreken van 15% van hun leerlingen waar de deur dicht blijft en met wie er totaal geen contact is. Dat baart ons serieus zorgen. Intense samenwerking van scholen met jeugdwelzijnswerkers of brugfiguren is meer dan ooit nodig. We mogen leerlingen die het al lastig hebben om naar school te komen en thuis soms ook problemen hebben niet kwijtraken.

Voor die kinderen en jongeren moeten we zoeken naar alternatieven zodat ze mee blijven met de leerstof. Veel educatieve uitgeverijen maken hun lesmateriaal en tools zo goed mogelijk en tijdelijk gratis beschikbaar.

Telenet en Proximus zetten hun netwerk open. Leerlingen kunnen individuele toegangscodes aanvragen. Gratis wifi is wel alleen mogelijk als een van je buren klant is bij Telenet of Proximus. Scholen en bedrijven zamelen laptops in voor leerlingen. Er beweegt van alles op het terrein.

Studievoortgang garanderen voor leerlingen onder tuchtmaatregelen

Leerlingen voor wie er in februari en maart een tuchtprocedure liep, worden extra getroffen door de coronamaatregelen. Daarom vragen we extra aandacht voor leerlingen die nog in een lopende tucht- of beroepsprocedure zitten of die definitief uitgesloten werden en nog geen andere school vonden. Er moet alles aan gedaan worden om hun normale studievoortgang en slaagkansen te garanderen. Door de uitzonderlijke omstandigheden en de coronacrisis vragen we om definitieve uitsluitingen pas te laten ingaan op 31 augustus 2020.

School vangt ook kinderen in kwetsbare thuissituatie op

Het onderwijs anticipeerde op de moeilijkheden die door de sluiting van de scholen kunnen opduiken voor kinderen van mensen die door hun beroep niet thuis kunnen werken en voor kwetsbare kinderen. Er is een duidelijke richtlijn voor scholen dat iedereen die opvang nodig heeft, terechtkan op school.

De scholen blijven leerlingen opvangen in het buitengewoon onderwijs, in de internaten én voor kinderen in een kwetsbare thuissituatie. ‘De school schat zelf in over wie dat gaat. De school gaat daarover in overleg met het CLB en de ouders.’ 

CLBch@t is nu bereikbaar op maandag, dinsdag, woensdag en donderdag van 14 tot 21 uur.

Ook in de paasvakantie bleven scholen bepaalde groepen kinderen opvangen. We vragen om de opvang op school zoveel mogelijk open te houden, ook voor gezinnen waar het thuis moeilijk loopt.

Recht op hulp en ondersteuning

Als dat nodig is, moeten gezinnen en kinderen en jongeren in een kwetsbare situatie terechtkunnen in de jeugdhulp. Ze moeten erop kunnen blijven rekenen als ze er al gebruik van maken. Ze mogen door de coronacrisis niet in een onveilige situatie blijven of terug naar huis gestuurd worden als het daar niet veilig is.

We krijgen signalen dat de jeugdhulpsector zich goed bewust blijft van het belang van de hulp voor kinderen en jongeren, ook nu.

De huidige strikte coronamaatregelen vanuit de overheid bemoeilijken goede zorg. Contacten van kinderen en jongeren met familieleden mag in principe enkel nog via digitale weg, er vallen personeelsleden uit in voorzieningen door ziekte en men moet in voorzieningen de zieke kinderen trachten te scheiden van de kinderen die geen symptomen hebben.

We kregen van de sector duidelijk het signaal dat ze zich herorganiseren in deze crisis en anticiperen op de moeilijkheden die nu opduiken voor kwetsbare groepen. Er zijn richtlijnen 

verstuurd naar alle voorzieningen om die kinderen en jongeren niet los te laten en om zeker kinderen en jongeren niet te laten terugkeren naar een onveilige thuissituatie.

Het blijft belangrijk om geplaatste kinderen en jongeren die sinds de uitbraak van de coronacrisis weer thuis wonen heel goed op te volgen. Is hun thuissituatie echt veilig? Het begrip ‘veilige thuissituatie’ mag nu in zeker niet anders of ruimer geïnterpreteerd worden dan vóór de crisis.

Fysiek contactverbod met ouders voor kinderen in voorzieningen

De strikte coronamaatregelen van de overheid bemoeilijken goede zorg. Contacten van kinderen en jongeren met familieleden mogen in principe alleen online. Door ziekte vallen er medewerkers uit in voorzieningen die ook nog eens zieke kinderen proberen te scheiden van kinderen zonder symptomen.

Ouders en kinderen in voorzieningen signaleren ons dat ze het heel lastig vinden dat het fysieke contact wegviel. De beslissing om in de jeugdhulpvoorzieningen ook de volgende weken geen bezoek toe te laten valt zwaar. In crisissituaties wordt toch bezoek toegelaten onder heel strikte voorwaarden of als het psychosociaal welzijn van de kinderen of jongeren in het gedrang komt. Zo staat dat bij de veelgestelde vragen en antwoorden over het coronavirus van het Agentschap Opgroeien.

Uiterste omzichtigheid is geboden bij isolatie en quarantainemaatregelen

Sommige voorzieningen zetten nieuwe of teruggekeerde kinderen en jongeren tijdelijk in quarantaine om het besmettingsgevaar in te dijken. Nieuwe richtlijnen maken duidelijk dat nieuwe jongeren zonder symptomen gewoon meteen terug mogen naar de leefgroep. Voor jongeren die koorts hebben, niezen of hoesten, begrijpen we dat er quarantainemaatregelen gelden. We vragen wel om oog te hebben voor genoeg nabijheid, een luisterend oor, zinvolle ontspanning en daginvulling voor die kinderen en jongeren. We vragen omzichtig om te gaan met de isolatie van jongeren. Een langere periode in afzondering is nefast voor kwetsbare kinderen en jongeren. Daarom pleiten we ervoor om die jongeren bij voorrang te laten testen op het coronavirus, zodat hun quarantaine minder lang hoeft te duren of zelfs overbodig wordt. Zodra dat kan, vinden we het cruciaal om ook de voorzieningen voor bijzondere jeugdzorg op de prioritaire lijst voor testings te zetten.

Blijven rekenen op jeugdhulp en crisishulp

We vragen dat voor gezinnen waar het moeilijk loopt, jeugdhulp beschikbaar en bereikbaar is en blijft, van thuisbegeleiding tot residentieel jeugdhulpaanbod. Dat zeker de crisisjeugdhulpverlening beschikbaar blijft en een oplossing kan bieden als het thuis niet meer lukt.

We vragen om signalen te blijven oppikken en in connectie te blijven met kwetsbare gezinnen. Om geen afwachtende houding aan te nemen maar actief contact op te nemen: telefonisch, via Skype, WhatsApp, Messenger, Instagram en met berichten naar gezinnen waarvan we weten dat het er soms moeilijk is.

Als kinderen of jongeren of de volwassenen in hun omgeving vragen hebben, kunnen ze contact opnemen met diensten op het terrein: awel.be, het CLB van de school of jeugdhulpdiensten van CAW, JAC, Kind en Gezin of Huis van het Kind. Bij intrafamiliaal geweld kunnen ze contact opnemen met de hulplijn 1712 of met het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling, onder andere via nupraatikerover.be.

Recht op een degelijke levensstandaard

De coronacrisis kan de situatie voor gezinnen met geldproblemen nog verergeren omdat mensen misschien niet langer kunnen gaan werken en daardoor nog meer inkomen mislopen. Die gezinnen komen zwaar in de problemen als er minder inkomen is en de kosten blijven oplopen.

We vragen om voor gezinnen in armoede of gezinnen die in armoede dreigen te belanden te bekijken wat ze kan helpen om deze periode te overbruggen. Armoedeorganisaties vragen extra maatregelen om deze periode overbrugbaar te maken voor die kwetsbare groep. We zijn blij met de maatregelen die de overheid nam om te voorkomen dat gezinnen extra in armoede terechtkomen: zo kunnen ze de afbetaling van hun lening tijdelijk on hold zetten. Mensen die al in armoede zitten, moeten nu al elke dag zien rond te komen. De organisaties die opkomen voor mensen in armoede formuleren maatregelen die kunnen helpen.

We vragen ten slotte om voedselpakketten te blijven bedelen aan de meest kwetsbare gezinnen. Sociale restaurants zijn nu vaak gesloten. Gratis voedselpakketten zijn voor sommige mensen echt cruciaal. We krijgen signalen dat de bedeling in het gedrang komt doordat de restaurants en supermarkten minder overschotten hebben. Er zijn minder initiatieven die nog voedselpakketten uitdelen en er zijn momenteel minder vrijwilligers om die taak op te nemen.

We vragen om alle kwetsbare gezinnen te voorzien van laptops of tablets en internettoegang zodat ze ook online actief en verbonden kunnen blijven voor hun vrijetijdsbesteding of voor school. 

Europese kinderombudsdiensten brengen statement uit: Kinderrechten in het kader van de COVID-19-uitbraak, 1 april 2020

Terwijl we ons allemaal proberen aan te passen aan een nooit geziene wereldwijde crisis, staan kinderombudspersonen en kinderrechtencommissarissen in heel Europa voor een nieuwe uitdaging: hoe kunnen we de rechten van kinderen blijven verdedigen tijdens de beperkingen om de COVID-19-uitbraak aan te pakken?

ENOC riep op 1 april onze regeringen, de Europese Commissie en de Raad van Europa op om alle passende maatregelen te nemen om ook tijdens de COVID-19-gezondheidscrisis de rechten van alle kinderen te blijven respecteren, zoals gewaarborgd door het VN-kinderrechtenverdrag van 1989 en de duiding daarvan door het VN-Comité voor de rechten van het kind:

  • Recht op informatie en participatie (artikel 12 en 13 van het kinderrechtenverdrag)
  • Recht op bescherming tegen geweld en misbruik (artikel 19 en 34 van het kinderrechtenverdrag)
  • Recht op gezondheid en ontwikkeling, op sociale zekerheid en op een adequate levensstandaard (artikels 24, 26 en 27 van het kinderrechtenverdrag)
  • Recht op onderwijs (artikel 28 en 29 van het kinderrechtenverdrag)

De snel evoluerende situatie blijft kinderen enorm treffen en verergert de leefomstandigheden van de meest kwetsbare groepen. ENOC en zijn leden blijven de situatie van alle kinderen op de voet volgen, en ook de reacties van lokale, nationale en Europese autoriteiten tijdens en na de isolatiemaatregelen.

We blijven kritische informatie, goede praktijken en ervaringen uitwisselen om kinderen en hun families veilig te houden en de rechten van kinderen te garanderen.

PDF Lees hier de Nederlandse versie van het statement. (147.03 kB)

Lees hier de Engelse versie van de verklaring.

Het VN-Kinderrechtencomité waarschuwde op 8 april 2020 voor de ernstige fysieke, emotionele en psychologische gevolgen van de COVID-19-pandemie voor kinderen en roept de staten op de rechten van kinderen te beschermen.